Nos tutelles

CNRS

Rechercher




Accueil > Publications > Revue des études slaves > Sommaires et résumés > RES 85/4 (2014)

Résumés

par Astrid Mazabraud - publié le

BOLECKI Włodzimierz
Académie polonaise des sciences, Varsovie

Representation — Historical Experience — Modern Literature

Two revolutions took place on the eve of the 20th century. The first concerned all the sciences : research focused on elements of matter smaller and smaller, invisible to the eye, unreachable by the traditional means of perception. As a consequence, knowledge of the world stopped resting on everyday experience. The second occurred in the arts, mainly because of scientific discoveries. Artistic works in turn stopped representing the real objects of the world. All conventional modes of representation, narration, use of language, genders and significations drastically changed, perhaps most of all the role of the author. The avant-garde became the main art stream of the 20th century : not only did it emerge as the bulk of artistic and cultural practices, but it identified itself with modernity and pretend to be the future of art. However, after experiencing WW2 and the Holocaust, Red or Black totalitarianism, massacres and genocides on all continents, it became obvious that the avant-garde has completely become out of touch with historical experience of thousands of people. In other words, the avant-garde has lost to the reality (and to the truth of the reality), while during decades it boasted about having kept it at distance.

Représentation – expérience historique – littérature moderne

Deux révolutions ont eu lieu à la charnière du xixe et du xxe siècle. La première a touché toutes les sciences : les études se sont portées sur des éléments de la matière de plus en plus minuscules, invisibles à l’œil, impossibles à atteindre à l’aide des moyens traditionnels de perception de sorte que la connaissance du monde a cessé de reposer sur l’expérience courante. La deuxième révolution s’est déroulée dans les arts (en grande partie sous l’effet des découvertes scientifiques). Les œuvres artistiques ont cessé à leur tour de rappeler les objets réels du monde. Ce qui a considérablement changé, ce sont tous les modes conventionnels de représentation, de narration, d’utilisation de la langue, des genres et des significations, le changement le plus important concernant le rôle de l’auteur. L’avant-garde est devenue le courant le plus important de l’art du xxe siècle : non seulement elle s’impose à tous les domaines de l’art (et de la culture) du xxe siècle, mais elle s’identifie à la modernité et entend incarner l’avenir de l’art. Cependant aujourd’hui, après les expériences de la Deuxième Guerre mondiale et surtout après l’Holocauste, après l’expérience du totalitarisme rouge ou noir, après les massacres et les génocides qui déferlent sur tous les continents, il est apparu que l’avant-garde s’est totalement déconnectée de l’expérience historique de milliers de gens. Ainsi l’avant-garde a perdu face à la réalité (et face à la vérité de celle-ci), alors que durant des décennies, elle se targuait de l’avoir tenue à distance.

Reprezentacja – Doświadczenie historyczne – Literatura nowoczesna

Na przełomie XIX/XX wieku dokonały się dwie rewolucje. Pierwsza miała miejsce we wszystkich dziedzinach nauki. Obiektami badań naukowych stawały się coraz mniejsze elementy materii, niewidoczne okiem, niepoznawalne za pomocą tradycyjnych sposobów doświadczania świata. Wiedza o świecie przestała być wiedzą potocznego doświadczenia. Druga rewolucja dokonała się w sztuce (w dużej mierze pod wpływem zmian w nauce). Utwory artystyczne także przestały przypominać przedmioty realne świata. Gwałtownie zmieniły się wszystkie konwencje – sposobów przedstawiania, sposobów opowiadania, sposobów posługiwania się językiem, gatunkami, znaczeniami. Przede wszystkim jednak zmieniła się rola autora. Najważniejszym nurtem sztuki XX wieku stała się awangarda, która podporządkowała sobie nie tylko wszystkie obszary sztuki (kultury) XX w., ale stała się synonimem nowoczesności. A także – sztuki przyszłości. Jednak dzisiaj, po doświadczeniach II wojny światowej (a zwłaszcza Holocaustu), po doświadczeniach czerwonego i czarnego totalitaryzmu, po masakrach i ludobójstwie dokonywanych na wszystkich kontynentach, nagle okazało się, że tradycja awangardy jest całkowicie oderwana od historycznego doświadczenia milionów ludzi. Awangarda przegrała z rzeczywistością (i prawdą o niej) - a przecież jej przezwyciężenie uważała przez dziesięciolecia za swój największy sukces.


CHAUVIN Danièle
Université Paris-Sorbonne

“The Time of the Sons”. About some Biblical Figures in Contemporary Polish Literature

After the WW2, the relation with paternal figures (Father, Homeland, God) has been disrupted : no more were they protectors or authoritative figures, but they were absent figures or even handed over the Evil : exterminations brought under question the goodness and the existence of God. The sons who were rioting in the past century in the name of liberty, justice and equality, are no more sure that they hold the keys to the future. This article analyses a Biblical story about father-son relations, a story that, from the beginning, gave rise to questions and even to miscomprehension among exegetes, believers and readers : the story of the first Patriarch, Abraham, and his son Isaac.
The study of a few texts in prose (essentially Rudnicki and Herling Gruzdiński) and in verse (Szymborska and Herbert) leads to conclusion that the History is one of the major issues in these new glosses on the mythical story of Isaac sacrifice : besides “Memories” and “Journals”, the mediation of myth allows Rudnicki and Herling to face the horror beyond testimony. Assimilating the contemporary poet with the sacrificed child thanks to the lyric I, Szymborska and Herbert follow this rereading through.

« Le temps des fils ».
Sur quelques figures bibliques dans la littérature polonaise contemporaine

Après la Seconde Guerre mondiale, le rapport aux figures paternelles (Père, Patrie, Dieu) se trouve bouleversé : non plus d’abord figures protectrices ni figures d’autorité mais figures absentes, ou même, au pire, relais du Mal : les exterminations ont remis en cause la bonté et l’existence même de Dieu et les fils qui, au siècle précédent, se révoltaient au nom de la liberté, de la justice et de l’égalité, ne sont plus aussi sûrs de détenir les clés de l’avenir. Cet article choisit de traiter d’une histoire biblique des rapports fils-père, une histoire qui a, dès l’origine, suscité l’interrogation et même l’incompréhension des exégètes, des croyants et des simples lecteurs : celle du premier Patriarche Abraham et de son fils Isaac.
Après l’étude de quelques textes en prose (essentiellement de Rudnicki et de Herling-Grudziński) et de poèmes (de Szymborska et de Herbert), on peut affirmer que l’Histoire est bien l’un des enjeux majeurs des reprises polonaises du récit mythique du sacrifice d’Isaac : à côté des « Souvenirs » et des « Journaux », la médiation du « mythe » permet à Rudnicki et à Herling d’interroger l’horreur en dépassant le témoignage. Et, par le biais du « je » lyrique qui assimile le poète contemporain à l’enfant sacrifié, Szymborska et Herbert vont même jusqu’au bout de cette relecture.

« Epoka synów »
Kilka postaci biblijnych w polskiej literarurze współczesnej

Po drugiej wojnie światowej stosunek do symbolu ojcostwa (Ojciec, Ojczyzna, Bóg) ulega zaburzeniu : figury opiekuńcze i atorytety zacierają się w wyobraźni, lub gorzej, stają się synonimami Zła : kataklizmy wojenne i eksterminacje podważyły wiarę w dobroć i istnienie Boga-Ojca, a synowie, którzy dawniej buntowali się w imię wolności, sprawiedliwości i równości, nie mają już pewności. że do nich należy przyszłość. W niniejszym artykule przywołana została historia biblijna relacji ojca i syna, która od zarania budziła kontrowersje nie tylko egzegetów ale także zwykłych czytelników : chodzi mianowicie o patriarchę Abrahama i jego syna Izaaka.
Analiza kilku tekstów, głównie Adolfa Rudnickiego, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego oraz wierszy Wisławy Szymborskiej i Zbigniewa Herberta, prowadzi do stwierdzenia, że jedną z najważniejszych przyczyn powrotu do mitu ofiary Izaaka jest Historia : dla Rudnickiego i Herlinga nie tyle zapis pamiętnikarski, ale właśnie mediacja mityczna pozwala wyjść poza zwykłe świadectwo i stawiać pytania o horror w świecie. Natomiast Szymborska i Herbert, dzięki pośrednictwu podmiotu lirycznego, utożsamiają współczesnego poetę z Izaakiem, nadając własnej lekturze mitu ostateczną wymowę.


KILESSO Tetyana
Doctorante Eur’orbem (Université Paris-Sorbonne – CNRS), chargée de cours à l’Inalco

Maidan, the Emblematic Square of Kiev : History, Architecture, Society
This article traces the architectural transformation of the central public space in the Ukrainian capital in the course of the historical changes. From the politically oriented architectural representations, the author establishes the link between urban reality and evolving artistic modes of production.

Majdan : la place emblématique de Kiev : histoire, architecture, société.
Cet article retrace la transformation architecturale de l’espace public central de la capitale ukrainienne au fil des changements historiques. À partir des représentations architecturales politiquement orientées l’auteure établit les liens entre la réalité urbaine et les modes de production artistiques en évolution.


MASŁOWSKI Michel
Université Paris-Sorbonne

A Shifting Paradigm : Polish Theatre before and after 1989

The article relates the different steps of the development of the theatrical tradition in Poland, where, until 1989, the romantic repertoire as well as the aestheticism of the “monumental theatre” of Leon Schiller were predominant. The “great ancestors” of this theatre continue to serve as points of reference to the Brechtian Konrad Swinarski, to Jerzy Grotowski, who searched for an “organic line of theatre”, and to Tadeusz Kantor, the father of Plastic Theatre. The leader of the theatre in the nineties is, however, Krystian Lupa, who scrutinized the moral and spiritual crisis of western civilization. His former assistants Zbigniew Jarzyna and Krzysztof Warlikowski have in their turn become the leaders of “neo-brutalism”, followed by those of the next generation advocating the “new realism” linked to the social, economic and moral crisis of liberal capitalism. This movement has gained support from critics and specialists of theatre, and especially from young people eager to find at the theatre topics of contemporary debate in society.

Changement de paradigme   : le théâtre polonais avant et après 1989

L’article rappelle les étapes de la formation de la tradition théâtrale en Pologne où dominait, jusqu’en 1989, le répertoire romantique et l’esthétique du « théâtre monumental » héritée de Léon Schiller. Les « grands ancêtres » de ce théâtre servent toujours de référence au brechtien Konrad Swinarski, à Jerzy Grotowski qui cherche « la ligne organique du théâtre » et à Tadeusz Kantor, créateur du théâtre plastique. Le chef de file du théâtre des années 90 est toutefois Krystian Lupa qui scrute la crise morale et spirituelle de la civilisation occidentale. Ses anciens assistants, Zbigniew Jarzyna et Krzysztof Warlikowski, sont à leur tour devenus les chefs de file du « néobrutalisme », suivis par la génération du « nouveau réalisme » lié à la crise sociale, économique et morale du capitalisme libéral. Ce mouvement a gagné l’appui de la critique et des théâtrologues, mais surtout du jeune public qui cherche au théâtre le reflet des débats de société.


MENANTAUD Henri
SeDyL, USPC/INALCO - CNRS/UMR8202 – IRD/UMR135

Grammatical qualification of invariable lexemes with the form nie in Polish

First, the paper critically examines Grochowski (2007) regarding grammatical qualification of invariable lexemes with the form nie in Polish. A new solution of the same problem is then proposed based on the hypothesis that three invariable lexemes with the form nie exist in Polish : NIE1 as an orthotonic verb (Czy to pańskie rękawiczki ? – Nie. “Are these your gloves ? – No.”) ; NIE2 as a rhematizing particle and a non-aggregate proclitic (Nie Jan tańczył wczoraj z Marią. “It is not John who danced with Mary yesterday.”) ; NIE3 as a non rhematizing adverb and an aggregate proclitic (Ta szklanka nie jest czysta. “This glass is not clean.”). An ad hoc hypothesis of Polish negation belonging to a new part of speech is thus rejected.

Qualification grammaticale des lexèmes invariables représentés par le segment nie en polonais

Cet article soumet d’abord à un examen critique l’article que Grochowski a consacré en 2007 au problème de la qualification grammaticale des lexèmes invariables représentés par le segment nie en polonais. Une nouvelle solution du même problème est ensuite proposée à travers l’hypothèse qu’il existe en polonais trois lexèmes invariables également représentés par le segment nie : NIE1 est un verbe et, du point de vue accentuel, un mot tonique (Czy to pańskie rękawiczki ? – Nie. « Est-ce que ce sont vos gants ? – Non. ») ; NIE2 est une particule rhématisatrice et, du point de vue accentuel, un proclitique non agrégé (Nie Jan tańczył wczoraj z Marią. « Ce n’est pas Jean qui a dansé hier avec Marie. ») ; NIE3 est un adverbe non rhématisateur et, du point de vue accentuel, un proclitique agrégé (Ta szklanka nie jest czysta. « Ce verre n’est pas propre. »). L’hypothèse ad hoc d’une partie du discours supplémentaire créée pour accueillir tel ou tel lexème négatif du polonais est ainsi rejetée.

Artykuł przypomina etapy formowania się tradycji teatralnej w Polsce, gdzie aż do 1989 r. dominowała tradycja romantyczna i estetyka „teatru monumentalnego” ufundowana przez Leona Schillera. Natomiast „wielkimi przodkami” obecnego teatru i stałymi odniesieniami są : ukształtowany u boku Brechta Konrad Swinarski, Jerzy Grotowski, poszukujący „linii organicznej” teatru, jak też twórca sceny plastycznej Tadeusz Kantor. W latach 90’ czołowym twórcą stał się niemniej Krystian Lupa, opukujący kryzys moralny i duchowy cywilizacji zachodniej. Jego byli asystenci, Zbigniew Jarzyna i Krzysztof Warlikowski stworzyli z kolei nurt „neobrutalizmu”. Następna generacja wypracowała zasady „nowego realizmu”, obrazującego kryzys społeczny, ekonomiczny i moralny kapitalizmu liberalnego. Ruch ten zyskał uznanie krytyków i teatrologów, ale przede wszystkim młodej publiczności, złaknionej w teatrze debaty nad stanem społeczeństwa.


MISKIEWICZ Wioletta
CNRS

Polish Philosophy in the 20th century. Considerations on a lost paradigm.
In 1918, Poland finally recovered its being as a sovereign state. The country brought forth an exceptional philosophical movement, known as the Lvov-Warsaw School. The academic training identifying it, universally reputed in the 1930s, fell into disgrace and obscurity (with the exception of its most renowned logicians) following the political and ideological carving up of the world that began in 1945. Taking up Norman Davies’ line of questioning on the impact these events had on Polish historiography, we look into the history of Polish philosophy’s evolution in the 20th century.
This inquiry into the particularity of 20th century Polish philosophy leads us to conclude in the necessity of re-writing a part of this history, at least. It also solidifies our conviction about the philosophical importance of the “third way,” proposed by Kazimierz Twardowski, as well as its astonishing present day pertinence (especially in the case of his Theory of Actions and Products).

La philosophie polonaise au xxe siècle : autour d’un paradigme perdu.
Après avoir retrouvé enfin son existence en tant qu’État (1918), la Pologne a donné naissance à un mouvement philosophique exceptionnel, connu sous le nom d’École de Lvov-Varsovie. Cette formation académique universellement reconnue dans les années trente est tombée dans la disgrâce et l’oubli (à l’exception de ses logiciens les plus renommés) à la suite du partage politique et idéologique du monde après 1945. Reprenant le questionnement de Norman Davies sur l’impact de ces événements dans le domaine de l’historiographie polonaise, nous nous penchons sur le récit de l’histoire de la philosophie polonaise au xxe siècle.
Cette enquête sur la spécificité de la philosophie polonaise au xxe siècle nous amène à conclure à la nécessité de réécrire au moins en partie son histoire. Elle nous confirme aussi dans la conviction de l’importance philosophique de la « troisième voie » proposée par Kazimierz Twardowski et de son étonnante actualité (surtout de sa Théorie des actions et des produits).

Polska filozofia w XX wieku. Rozważania o zagubionym paradygmacie .

Po odzyskaniu niezależności państwowej w 1918 roku, powstał w Polsce zupełnie wyjątkowy kierunek filozoficzny, który do dziś jest znany pod nazwą Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Po roku 1945 w wyniku podziału politycznego i ideologicznego świata ta powszechnie uznana w latach 30 formacja akademicka zapadła (z wyjątkiem kilku najwybitniejszych logików ) w niełaskę i zapomnienie. Nawiązując do pytania Normana Daviesa o zasięg wpływu wydarzeń politycznych na polską historiografię, proponuję odnieść je do historii polskiej filozofii XX wieku.
Prowadzone badania nad specyfiką polskiej filozofii XX wieku prowadzą do wniosku, o konieczności przepisania przynajmniej tę część historii, która dotyczy Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Badania te utwierdzają nas w przekonaniu, że „trzecia droga” zaproponowana przez Kazimierza Twardowskiego (zwłaszcza „Teoria czynności i wytworów”) ma wielkie znaczenie i jest zdumiewająco aktualna.


WALAS Teresa
Université Jagellonne, Cracovie

Culture in Poland, from Communism to post-Communism

This article is an attempt at understanding the dramatically transition from socialist culture as an ideological project to real conditions of Polish culture after 1989 : abolition of censorship and limitations of liberty, book and media market liberalization, opening to the West. On one hand, there was a clash of postcommunism with postmodern trends ; on the other, the first attempts at redefining cultural identity went through a reflection on the axiological tradition and an evaluation of threats to culture.

La culture en Pologne du communisme au postcommunisme

L’article s’efforce de saisir le passage dramatique de la culture socialiste en tant que projet idéologique à la situation réelle de la culture polonaise après 1989 (suppression de la censure et des restrictions sur la liberté, libération du marché du livre et des médias, ouverture à l’Occident). Ce texte montre d’une part le choc du postcommunisme avec les tendances postmodernes, d’autre part les premières tentatives de redéfinition de l’identité culturelle par une réflexion sur la tradition axiologique et une évaluation des menaces pesant sur la culture.

Artykuł stara się uchwycić dramatyzm przejścia od kultury socjalistycznej rozumianej zarówno jako projekt ideologiczny, jak też jako realna postać kultury polskiej ukształtowana w okresie Polski Ludowej, do sytuacji nowej, jaka wyłoniła się po roku ’89 (zniesienie cenzury i propagandowego nacisku, uwolnienie rynku książki i mediów, pełne otwarcie na Zachód). Artykuł pokazuje zderzenie tego, co postkomunistyczne, z tendencjami postmodernistycznymi i pierwsze próby uchwycenia nowej tożsamości kultury polskiej – poszukiwanie wartościowej tradycji i diagnozowanie zagrożeń.


ZAWADZKI Andrzej
Université Jagellonne, Cracovie

From Text to Context. Evolutions in Literary Theory in Poland during the Last Twenty Years (sketch of the question)

Polish literary theory developed very quickly in the 1960’s and 1970’s. Its main field of research is structure of literary works, including versology, stylistics, narrative, literary communication, descriptive and historical poetics. It was mostly inspired by phenomenology and Roman Ingarden, a disciple of Husserl and founder of phenomenological theory of literary work, which focused on the intentional structure of literary work and its concretization by readers. The second important source of inspiration for Polish literary theory was structuralism, including Russian Formalism, the Prague Circle and original Polish literary researches before the Second World War. After 1989 the entire field of literary theory in Poland was deeply changed. Formalist perspective was replaced by research concentrated on broad cultural, political, and economical contexts of literature, its ideological determinations as well as forms of symbolic power reflected in a literary work. Literature itself is no more treated as structure or text, but rather as discourse, reflecting and at the same time forming social reality. Analytical tools are mainly provided by French poststructuralist theory, hermeneutics, pragmatism, American cultural studies, feminism and postcolonialism.

Du texte au contexte : les changements dans la théorie littéraire en Pologne durant les vingt dernières années (esquisse du problème)

Inspirée par deux tendances prédominantes : la phénoménologie (dont le représentant le plus important a été Roman Ingarden, disciple de Husserl et fondateur de la théorie phénoménologique de l’œuvre littéraire, centrée sur la structure intentionnelle de l’œuvre et sa concrétisation par le lecteur) et le structuralisme (y compris les influences venues du formalisme russe, de l’École de Prague, ainsi que des recherches polonaises menées avant la Seconde Guerre mondiale), la théorie de la littérature en Pologne s’est développée très rapidement dans les années 60 et 70. Elle s’est intéressée à la structure de l’œuvre littéraire (versologie, stylistique, narration, communication littéraire, poétique descriptive et historique).
Au contraire après 1989, le champ théorique est profondément reconfiguré, la perspective formelle, immanente, cédant la place, après la période de domination de la pensée structuraliste, à l’analyse des contextes culturels, politiques et économiques, des déterminations idéologiques et des diverses formes du pouvoir symbolique dans lesquelles fonctionne la littérature, qui n’est plus conçue comme structure ou texte, mais comme discours social qui réfléchit et, en même temps, forme la réalité historique. Le poststructuralisme français, l’herméneutique, le pragmatisme et les Cultural studies américaines, les études féministes et postcolonialistes : tels sont les instruments théoriques privilégiés aujourd’hui, par la majorité des chercheurs polonais.

Polska teoria literatury rozwijała się bardzo gwałtownie w latach 60 i 70, a jej głównymi polami zainteresowania były struktura dzieła literackiego, wersologia, stylistyka, narracja, komunikacja literacka, poetyka opisowa i historyczna. Głównych inspiracji ówczesnej teorii literatury dostarczały fenomenologia, której głównym reprezentantem był Roman Ingarden, uczeń Husserla i twórca fenomenologicznej teorii dzieła literackiego, która koncentrowała się na intencjonalnej strukturze dzieła oraz jej konkretyzacji przez czytelnika, jak też strukturalizm, włączając w niego inspiracje idące ze strony rosyjskiego formalizmu i Szkoły Praskiej oraz rodzime badania prowadzone w Polsce przed II wojną światową. Po roku 1989 pole teorii literatury uległo radykalnym przemianom. Po okresie dominacji myśli strukturalnej, perspektywa formalna, immanentystyczna ustąpiła miejsca badaniom nad szerokimi kontekstami kulturowymi, politycznymi, ekonomicznymi literatury, nad jej ideologicznymi uwarunkowaniami, różnymi formami władzy symbolicznej, które się w niej odbijają. Sama literatura jest traktowana nie jako struktura czy tekst, ale jako społeczny dyskurs, który odzwierciedla i jednocześnie współtworzy rzeczywistość społeczną. Do narzędzi, po które najchętniej sięga dziś większość polskich badaczy należą : poststrukturalizm francuski, hermeneutyka, pragmatyzm, amerykańskie studia kulturowe, badania feministyczne i postkolonialne.